Het receptenboek van haar moeder
Toen Hanneke me vroeg om het receptenboek van haar moeder over te typen, zei ik ja voordat ze uitgepraat was. Dat zegt misschien al genoeg.
We kenden elkaar van het koor. Zij zong alt, ik sopraan, en in de pauze stonden we altijd bij hetzelfde tafeltje met de koffie, omdat we allebei een hekel hadden aan de koekjes van de dirigent en zelf iets meenamen. Zij was achtenveertig, weduwe sinds drie jaar, lerares Frans op een middelbare school in Amersfoort. Ik was vierenveertig, gescheiden, illustrator, en ik had al twee jaar het gevoel dat mijn leven stilstond in een kamer waar niemand de gordijnen openschoof.
"Het is een rommel," zei ze, en ze legde het boek op mijn keukentafel. Een schrift met een gebarsten kaft, volgepropt met losse briefjes, krantenknipsels en vlekken die ooit boter waren geweest. "Mijn moeder schreef alles op wat ze ooit kookte. In haar eigen spelling. Mijn broers willen allemaal een kopie, en ik kan haar handschrift als enige lezen."
"Waarom typ je het dan niet zelf?"
Ze aarzelde. "Omdat ik bij elke bladzijde ga huilen," zei ze. "En omdat jij mooie letters maakt. Ik dacht dat je er misschien tekeningetjes bij kon doen."
Dus kwam ze elke woensdagavond. Zij las voor, ik typte, en tussendoor maakte ik schetsen in de marge van mijn eigen schrift: een pan met appelbollen, een kom hutspot, de handen van haar moeder zoals Hanneke ze beschreef, kort en sterk met een trouwring die nooit meer af kon. We kookten sommige recepten na, omdat Hanneke wilde weten of het klopte. Meestal klopte het niet, omdat haar moeder hoeveelheden opschreef als "een flinke scheut" en "tot het goed is".
"Tot het goed is," zei Hanneke op een avond, met haar mond vol stoofpeertjes. "Zo deed ze alles. Ze hield op als het goed was, en niet eerder."
Ik keek naar haar. Ze had een vlek rode wijn in haar mondhoek. Ik wilde die wegvegen met mijn duim en ik deed het niet.
In januari begon ik de woensdagen te tellen. Dat is het eerlijkste wat ik kan zeggen. Ik ruimde op dinsdag de keuken op, kocht op woensdagochtend bloemen bij de markt en zette ze op tafel alsof dat toevallig was. Ze merkte het. Ze zei niets, maar ze kwam steeds iets vroeger, en ze bleef steeds iets langer. Na het typen bleven we hangen bij de laatste slok wijn. We praatten over haar leerlingen, die het verschil tussen de subjonctif en hun eigen leven niet zagen, en over mijn opdrachtgevers, die tekeningen wilden die precies leken op die van iemand anders. Op het koor ging ze naast me staan bij het inzingen, hoewel de alten aan de andere kant hoorden. De dirigent zei er iets van. Ze bleef staan.
Op een avond, toen ze haar jas al aanhad, bleef ze in de deuropening hangen. Ze keek naar me alsof ze iets wilde vragen. Toen zei ze alleen: "Tot volgende week," en liep de trap af. Ik stond nog minutenlang in de gang met haar geur om me heen.
Het duurde tot februari voordat iemand van ons iets zei. We waren bij de bladzijde met kerstrecepten, en Hanneke vertelde over de laatste kerst met haar man, toen hij al ziek was en niets meer proefde maar toch om de pastei van haar moeder vroeg, omdat de geur hem herinnerde aan hun eerste jaar samen. Ze huilde, voor het eerst in al die weken. Ik legde mijn hand op de hare en ze draaide haar hand om en hield de mijne vast.
"Ik heb hem echt liefgehad," zei ze. "Dat moet je weten."
"Dat weet ik."
"Maar ik denk de laatste tijd vaak..." Ze maakte de zin niet af. Ze keek naar onze handen. "Ik denk de laatste tijd vaak aan jou, Mirjam. Op een manier die ik niet gewend ben."
Mijn hart sloeg zo hard dat ik het in mijn oren hoorde. "Hoe dan?"
Ze keek op. Haar ogen waren nat en heel helder. "Zo," zei ze, en ze boog naar voren en kuste me.
Het was een vragende kus. Ik heb er later vaak aan gedacht, aan hoe voorzichtig ze was, alsof ze bang was dat ik zou breken of weglopen. Ik liep niet weg. Ik legde mijn hand in haar nek en kuste haar terug, en ze maakte een klein geluid, verrast, en toen werd de kus anders. Dieper. Minder voorzichtig.
"Ik heb dit nog nooit gedaan," zei ze, met haar voorhoofd tegen het mijne. "Met een vrouw."
"Ik wel," zei ik. "Maar niet met jou."
Ze lachte door haar tranen heen. "Laat je het me zien?"
Ik nam haar mee naar mijn slaapkamer. Ik deed het licht niet aan; de straatlantaarn scheen door de gordijnen en dat was genoeg. Ik knoopte haar blouse open, knoopje voor knoopje, en kuste elke centimeter huid die vrijkwam. Haar sleutelbeen. De zachte rand van haar beha. Haar buik, die trilde onder mijn lippen. Ze stond doodstil met haar handen in mijn haar en ademde zo onregelmatig dat ik haar af en toe liet wachten, alleen om het te horen.
"Jij ook," zei ze. "Ik wil jou ook zien."
Ik trok mijn trui uit. Ze keek naar me in het halfdonker en raakte me aan alsof ze een schets volgde: mijn schouders, mijn borsten, de lijn van mijn heup. Haar vingers waren koud en ik huiverde, en ze verontschuldigde zich, en ik zei dat ze niet moest ophouden.
We lagen op bed, naakt, en we deden het langzaam. Zij leerde snel. Ze vroeg wat ik fijn vond en luisterde naar het antwoord, en als ik geen antwoord gaf omdat ik geen woorden meer had, luisterde ze naar mijn lichaam. Ze kuste mijn borsten tot mijn tepels hard en gevoelig waren, ze liet haar hand tussen mijn benen glijden en vond me nat, en ze zei "oh" op een toon zo vol verwondering dat ik bijna moest lachen.
"Is dat door mij?"
"Al sinds oktober," zei ik.
Ik draaide haar op haar rug en liet haar zien wat ik bedoelde. Ik kuste me een weg naar beneden, over haar buik, over het zachte haar, tot ik haar kon proeven. Ze greep het laken vast. Ik nam mijn tijd. Ik deed het zoals haar moeder kookte: ik hield niet op tot het goed was. Ik voelde haar dijen trillen tegen mijn wangen, hoorde haar mijn naam zeggen, eerst zacht en dan steeds dringender, en toen ze kwam, kromde ze haar rug en hield ze haar adem in, zo lang dat ik even ongerust opkeek. Toen liet ze hem los met een lange, bevende zucht en begon ze te lachen.
"Waarom heeft niemand me dit eerder verteld?" zei ze.
Ik kroop omhoog en ze kuste me, proefde zichzelf op mijn lippen en leek daar helemaal niet van te schrikken. Toen duwde ze me zachtjes achterover.
"Mijn beurt," zei ze. "Zeg maar als ik het fout doe."
Ze deed het niet fout. Ze deed het onzeker en daarna steeds zekerder, met haar vingers in me en haar mond op mijn clitoris, en ik vertelde haar wat ik wilde, sneller, daar, ja, precies daar, en ze luisterde naar elk woord. Toen ik kwam, hield ze me vast en liet ze niet los tot ik helemaal stil was.
Daarna lagen we in elkaars armen onder het dekbed. Buiten reed een fietser voorbij met een rammelend spatbord. Hanneke tekende met haar vinger kringetjes op mijn schouder.
"Mijn moeder zou dit niet begrepen hebben," zei ze.
"Misschien wel," zei ik. "Ze hield ook op als het goed was."
Ze lachte en kuste mijn schouder.
Het receptenboek was in april klaar. Ik had het laten drukken bij een kleine drukker in Utrecht, met mijn tekeningen bij elk recept en haar moeders handschrift gescand op de schutbladen. Hanneke gaf een exemplaar aan elk van haar broers, op de verjaardag van haar moeder, aan een lange tafel vol stoofpeertjes en pastei. Ik zat naast haar. Onder de tafel hield ze mijn hand vast.
Toen haar oudste broer vroeg wie de tekeningen had gemaakt, keek ze hem aan en zei: "Mirjam. Mijn vriendin."
Hij keek van haar naar mij en weer terug. Toen knikte hij en zei dat de appelbollen precies leken op die van vroeger.
Op de laatste bladzijde van het boek staat een recept dat niet van haar moeder is. Het is van ons: de stoofpeertjes van die eerste avond, met een flinke scheut rode wijn en een kaneelstokje. Onder de bereiding staat, in mijn mooiste letters: Laat sudderen tot het goed is. Niet eerder ophouden.
We kenden elkaar van het koor. Zij zong alt, ik sopraan, en in de pauze stonden we altijd bij hetzelfde tafeltje met de koffie, omdat we allebei een hekel hadden aan de koekjes van de dirigent en zelf iets meenamen. Zij was achtenveertig, weduwe sinds drie jaar, lerares Frans op een middelbare school in Amersfoort. Ik was vierenveertig, gescheiden, illustrator, en ik had al twee jaar het gevoel dat mijn leven stilstond in een kamer waar niemand de gordijnen openschoof.
"Het is een rommel," zei ze, en ze legde het boek op mijn keukentafel. Een schrift met een gebarsten kaft, volgepropt met losse briefjes, krantenknipsels en vlekken die ooit boter waren geweest. "Mijn moeder schreef alles op wat ze ooit kookte. In haar eigen spelling. Mijn broers willen allemaal een kopie, en ik kan haar handschrift als enige lezen."
"Waarom typ je het dan niet zelf?"
Ze aarzelde. "Omdat ik bij elke bladzijde ga huilen," zei ze. "En omdat jij mooie letters maakt. Ik dacht dat je er misschien tekeningetjes bij kon doen."
Dus kwam ze elke woensdagavond. Zij las voor, ik typte, en tussendoor maakte ik schetsen in de marge van mijn eigen schrift: een pan met appelbollen, een kom hutspot, de handen van haar moeder zoals Hanneke ze beschreef, kort en sterk met een trouwring die nooit meer af kon. We kookten sommige recepten na, omdat Hanneke wilde weten of het klopte. Meestal klopte het niet, omdat haar moeder hoeveelheden opschreef als "een flinke scheut" en "tot het goed is".
"Tot het goed is," zei Hanneke op een avond, met haar mond vol stoofpeertjes. "Zo deed ze alles. Ze hield op als het goed was, en niet eerder."
Ik keek naar haar. Ze had een vlek rode wijn in haar mondhoek. Ik wilde die wegvegen met mijn duim en ik deed het niet.
In januari begon ik de woensdagen te tellen. Dat is het eerlijkste wat ik kan zeggen. Ik ruimde op dinsdag de keuken op, kocht op woensdagochtend bloemen bij de markt en zette ze op tafel alsof dat toevallig was. Ze merkte het. Ze zei niets, maar ze kwam steeds iets vroeger, en ze bleef steeds iets langer. Na het typen bleven we hangen bij de laatste slok wijn. We praatten over haar leerlingen, die het verschil tussen de subjonctif en hun eigen leven niet zagen, en over mijn opdrachtgevers, die tekeningen wilden die precies leken op die van iemand anders. Op het koor ging ze naast me staan bij het inzingen, hoewel de alten aan de andere kant hoorden. De dirigent zei er iets van. Ze bleef staan.
Op een avond, toen ze haar jas al aanhad, bleef ze in de deuropening hangen. Ze keek naar me alsof ze iets wilde vragen. Toen zei ze alleen: "Tot volgende week," en liep de trap af. Ik stond nog minutenlang in de gang met haar geur om me heen.
Het duurde tot februari voordat iemand van ons iets zei. We waren bij de bladzijde met kerstrecepten, en Hanneke vertelde over de laatste kerst met haar man, toen hij al ziek was en niets meer proefde maar toch om de pastei van haar moeder vroeg, omdat de geur hem herinnerde aan hun eerste jaar samen. Ze huilde, voor het eerst in al die weken. Ik legde mijn hand op de hare en ze draaide haar hand om en hield de mijne vast.
"Ik heb hem echt liefgehad," zei ze. "Dat moet je weten."
"Dat weet ik."
"Maar ik denk de laatste tijd vaak..." Ze maakte de zin niet af. Ze keek naar onze handen. "Ik denk de laatste tijd vaak aan jou, Mirjam. Op een manier die ik niet gewend ben."
Mijn hart sloeg zo hard dat ik het in mijn oren hoorde. "Hoe dan?"
Ze keek op. Haar ogen waren nat en heel helder. "Zo," zei ze, en ze boog naar voren en kuste me.
Het was een vragende kus. Ik heb er later vaak aan gedacht, aan hoe voorzichtig ze was, alsof ze bang was dat ik zou breken of weglopen. Ik liep niet weg. Ik legde mijn hand in haar nek en kuste haar terug, en ze maakte een klein geluid, verrast, en toen werd de kus anders. Dieper. Minder voorzichtig.
"Ik heb dit nog nooit gedaan," zei ze, met haar voorhoofd tegen het mijne. "Met een vrouw."
"Ik wel," zei ik. "Maar niet met jou."
Ze lachte door haar tranen heen. "Laat je het me zien?"
Ik nam haar mee naar mijn slaapkamer. Ik deed het licht niet aan; de straatlantaarn scheen door de gordijnen en dat was genoeg. Ik knoopte haar blouse open, knoopje voor knoopje, en kuste elke centimeter huid die vrijkwam. Haar sleutelbeen. De zachte rand van haar beha. Haar buik, die trilde onder mijn lippen. Ze stond doodstil met haar handen in mijn haar en ademde zo onregelmatig dat ik haar af en toe liet wachten, alleen om het te horen.
"Jij ook," zei ze. "Ik wil jou ook zien."
Ik trok mijn trui uit. Ze keek naar me in het halfdonker en raakte me aan alsof ze een schets volgde: mijn schouders, mijn borsten, de lijn van mijn heup. Haar vingers waren koud en ik huiverde, en ze verontschuldigde zich, en ik zei dat ze niet moest ophouden.
We lagen op bed, naakt, en we deden het langzaam. Zij leerde snel. Ze vroeg wat ik fijn vond en luisterde naar het antwoord, en als ik geen antwoord gaf omdat ik geen woorden meer had, luisterde ze naar mijn lichaam. Ze kuste mijn borsten tot mijn tepels hard en gevoelig waren, ze liet haar hand tussen mijn benen glijden en vond me nat, en ze zei "oh" op een toon zo vol verwondering dat ik bijna moest lachen.
"Is dat door mij?"
"Al sinds oktober," zei ik.
Ik draaide haar op haar rug en liet haar zien wat ik bedoelde. Ik kuste me een weg naar beneden, over haar buik, over het zachte haar, tot ik haar kon proeven. Ze greep het laken vast. Ik nam mijn tijd. Ik deed het zoals haar moeder kookte: ik hield niet op tot het goed was. Ik voelde haar dijen trillen tegen mijn wangen, hoorde haar mijn naam zeggen, eerst zacht en dan steeds dringender, en toen ze kwam, kromde ze haar rug en hield ze haar adem in, zo lang dat ik even ongerust opkeek. Toen liet ze hem los met een lange, bevende zucht en begon ze te lachen.
"Waarom heeft niemand me dit eerder verteld?" zei ze.
Ik kroop omhoog en ze kuste me, proefde zichzelf op mijn lippen en leek daar helemaal niet van te schrikken. Toen duwde ze me zachtjes achterover.
"Mijn beurt," zei ze. "Zeg maar als ik het fout doe."
Ze deed het niet fout. Ze deed het onzeker en daarna steeds zekerder, met haar vingers in me en haar mond op mijn clitoris, en ik vertelde haar wat ik wilde, sneller, daar, ja, precies daar, en ze luisterde naar elk woord. Toen ik kwam, hield ze me vast en liet ze niet los tot ik helemaal stil was.
Daarna lagen we in elkaars armen onder het dekbed. Buiten reed een fietser voorbij met een rammelend spatbord. Hanneke tekende met haar vinger kringetjes op mijn schouder.
"Mijn moeder zou dit niet begrepen hebben," zei ze.
"Misschien wel," zei ik. "Ze hield ook op als het goed was."
Ze lachte en kuste mijn schouder.
Het receptenboek was in april klaar. Ik had het laten drukken bij een kleine drukker in Utrecht, met mijn tekeningen bij elk recept en haar moeders handschrift gescand op de schutbladen. Hanneke gaf een exemplaar aan elk van haar broers, op de verjaardag van haar moeder, aan een lange tafel vol stoofpeertjes en pastei. Ik zat naast haar. Onder de tafel hield ze mijn hand vast.
Toen haar oudste broer vroeg wie de tekeningen had gemaakt, keek ze hem aan en zei: "Mirjam. Mijn vriendin."
Hij keek van haar naar mij en weer terug. Toen knikte hij en zei dat de appelbollen precies leken op die van vroeger.
Op de laatste bladzijde van het boek staat een recept dat niet van haar moeder is. Het is van ons: de stoofpeertjes van die eerste avond, met een flinke scheut rode wijn en een kaneelstokje. Onder de bereiding staat, in mijn mooiste letters: Laat sudderen tot het goed is. Niet eerder ophouden.
